Z Dzienniczka s. Faustyny na dziś:

Miłość bliźniego pierwsze: usłużność dla sióstr; drugie: nie mówić o nieobecnych i bronić sławy bliźniego; trzecie: cieszyć się z powodzenia bliźniego. [Dz. 241]

 

 Ignacjańskie zarządzanie kryzysami albo jubileusz, który łamie schematy.

31 lipca Kościół wspomina św. Ignacego Loyolę, założyciela Towarzystwa Jezusowego. W bieżącym roku to święto w czasie jubileuszu, rozpoczętego w zakonie jezuitów 20 maja. Zakończy się 31 lipca w roku przyszłym, a nawiązuje do 500-lecia nawrócenia (20.05.1521) i 400-lecia kanonizacji Świętego (31.08.1622). Odwołanie się do nawrócenia wskutek osobistej porażki, a nie do wielkich osiągnięć, podważa stereotypy o Ignacym i jego zakonnych naśladowcach.

20 maja 1521 r. jest datą zwrotu w rycerskim życiu Inigo López de Oñaz y Loyola poprzez dramat osobistej klęski. Wskutek tego Inigo porzuci dumną tytulaturę, nazwie siebie po prostu Ignacym, lub Pielgrzymem. Ten pełen temperamentu Bask, żył hazardem, romansami i pojedynkami. Gdy w 1521 r. Francja wałczyła z Hiszpanią o Nawarrę, przebywał w oblężonej Pampelunie. Był głównym motywatorem do walki do końca, lecz owego dnia padł ciężko ranny pociskiem armatnim w nogę. Był to koniec kariery dworskiej i militarnej, początek procesu nawrócenia. Otarłszy się o śmierć, jako rekonwalescent z nudów sięgał po dzieła religijne, m.in. żywoty świętych "Złotej legendy" Jakuba de Voragine. Mimowolnie rodziła się nowa wizja szczęścia, w zaprzeczeniu rycerskich ideałów. Z końcem lutego 1522 r. wyruszył w drogę i na zawsze stał się rzeczywiście pielgrzymem. Z sanktuarium maryjnego Basków w Aranzazu, przez Nawarrę szedł do Montserratu, katalońskiej Jasnej Góry. Po trzydniowej spowiedzi oddał żebrakowi szaty rycerskie, a miecz i sztylet złożył jako wotum w kaplicy Bożej Rodzicielki.

Proces nawrócenia

Nawrócenie Ignacego to proces, nie pojedyncze zdarzenie. Uczył się na błędach i niepowodzeniach, nabywał duchowej umiejętności „zarządzania kryzysami”. Tę szkołę przeszedł nie tylko on ale i zakon przez niego założony. Skrajnym kryzysem była kasata w r. 1773.

„Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło” – mówi przysłowie. Sprawdza się to jako owoc nawrócenia. Dlatego i jezuita – Papież Franciszek tak akcentuje nawrócenie, w odniesieniu do Kościoła i jego „elit”. Wbrew wyobrażeniom o św. Ignacym i jezuitach, nie spektakularne osiągnięcia lecz podejmowanie kryzysowych wyzwań, odczytywanie w nich „znaków czasu” to podstawa ich spuścizny. Jeśli życiorys Tomasza Morusa opisuje sztuka z lat 50-ych pod tytułem „Człowiek na wszystkie pory roku” (R. Bolt, Men for All Seasons, BBC Radio 1954), to Ignacy Loyola jest „człowiekiem na wszystkie kryzysy”.

Jakie były losy Pielgrzyma, według spisanej u kresu życia autobiografii św. Ignacego ?

25 marca 1522 r., w święto Zwiastowania, z Montserratu przez Barcelonę zmierzał do Ziemi Świętej. Po drodze, w Manrezie, w grocie nad brzegiem Cardoneru, doznawał mistycznych przeżyć. Poznawał tajemnice Boga, świata i człowieka. Naśladując świętych pragnął być ascetą, lecz organizm zareagował na posty i umartwienia chorobą. Później więc pilnował aby inni mieli rozwagę w ich praktykowaniu. W Manrezie powstał zarys „Ćwiczeń duchownych”, z regułami rozeznawania duchów. Ledwo dotarł do Jerozolimy, nakazano mu ją opuścić. Upadł plan życia w ojczyźnie Jezusa i nawracania mahometan. Próby apostolskie w Hiszpanii to kłopoty i konflikty z inkwizycją, więc dla uzyskania „licencji teologa” podjął w Barcelonie, Alkali i Salamance studia kościelne (1526-27). Kontynuował je w Paryżu na Sorbonie (1528-34) i ukończył mając 43 lata. Tamże zebrał grupę przyjaciół – zalążek przyszłego zakonu.

15 sierpnia 1534 w kapliczce, na Montmartre, złożyli śluby ubóstwa i czystości oraz zobowiązanie by po święceniach kapłańskich wyruszyć do Palestyny, nawracać mahometan. W razie niemożliwości mieli oddać się do dyspozycji Papieża. Wojna z Turcją unicestwiła projekt wyjazdu, pozostała wędrówka do Rzymu. Po miesiącach modlitw i refleksji zapoczątkowanych w r. 1537, zdecydowali założyć zakon, by służyć Bogu w Kościele pod sztandarem Krzyża i przewodnictwem Namiestnika Chrystusowego. Nie działo się więc jako realizacja z góry założonego planu lecz… wskutek porażek w realizacji zamiarów własnych.

27 września 1540 Paweł III, bullą Regimini Militantis Ecclesiae, zatwierdził Towarzystwo Jezusowe. Przełożonym generalnym wybrano Ignacego. Zmarł on 31 lipca 1556, o 6 rano, po krótkiej chorobie.

Najmniejsze towarzystwo: kokieteria czy program?

Św. Ignacy nazywał zakon minima societas – najmniejsze towarzystwo. Nie dla kokieterii ani z fałszywej skromności. Pragnąc magis – więcej, nie chciał wielkich dzieł dla budzenia podziwu a i tak rodziła się zazdrość niektórych. Nawet szkolnictwo, w wielu regionach świata „markowy produkt jezuitów” nie leżało w polu jego priorytetowych zainteresowań choć oczywistym jest jego apostolskie znaczenie. O. Stefan Miecznikowski SJ, dowiódł tego historycznym studium rzymskiego doktoratu w r.1960 (nie wydano go drukiem, by nie drażnić środowisk przywiązanych do idei wyłączności misji edukacyjnej Towarzystwa). Św. Ignacy po prostu reagował na potrzeby czasu, apele papieża i hierarchów. Był dyspozycyjny i dyspozycyjności uczył. Cenił „pracę organiczną”, niekoniecznie błyskotliwą. Fundamentem dynamiki zakonu kiedyś i dzisiaj są ignacjańskie „Ćwiczenia duchowe”, które w 1548 r. zatwierdził Paweł III. Kolejni papieże zalecali je wiernym.

Korekcie kojarzenia jezuitów tylko z wielkimi dziełami edukacji, osiągnięciami misyjnymi na całym świecie, nauką i kulturą, niech służy fakt, że w Konstytucjach zakonu Ignacy nieustannie akcentuje troskę o chorych, biednych i więźniów. Już w  r. 1541 otworzył w Rzymie sierociniec, w latach 1543 i 1546 - domy dla kobiet zagrożonych prostytucją. Ubóstwo nazwał „murem zakonności” i wzywał do dzielenia się z ubogimi wszystkim. Także, do granic możliwości, własnym czasem – w rozmowach duchowych, które uznał za podstawowe narzędzie duszpasterskie i oczywiście przy udzielaniu „Ćwiczeń duchowych”. Pius XI, 25.07.1922 r. ogłosił go uroczyście patronem wszystkich rekolekcji w Kościele. Dziś, wobec kryzysu społecznego, ekonomicznego i duchowego narasta zapotrzebowanie na ignacjańskie rekolekcje jak i inne formy skupienia. To pozytywna moda lub lepiej: ruch rekolekcyjny. Owoc rekolekcji umyka jednak wartościowaniu statystyk i socjologii.

Dialog w czasach konfrontacji

Szkolna nauka historii oraz publicystyka utrwalają militarystyczny stereotyp zakonu jezuitów, który rzekomo powstał dla zwalczania reformacji. Jezuici byliby jak komandosi Delta Force do zadań specjalnych, konfrontacji ideowej i praktycznej przeciwnikami Kościoła katolickiego. Św. Ignacy, tuż po nawróceniu dostrzegł pułapkę postawy apologetyczno-konfrontacyjnej. Pielgrzymując, o mało co nie zabił Maura, z którym wiódł przyjazną rozmowę. Maur zawinił negacją dziewictwa Matki Bożej, co Ignacy uznał za jej bluźnierczą obrazę. Tylko „mądrość” mulicy której pozostawił wybór drogi na rozstaju sprawiła, że nie dogonił Maura by pozbawić go życia.

W formacji jezuitów Ignacy podkreślał znaczenie dialogu, czyli rozmowy duchowej. Widział tu uprzywilejowany środek w trosce o dusze. Ćwiczenia duchowe, najważniejsze narzędzie, to nie zbiór kazań i konferencji lecz praktyczna metoda uczenia dialogu z Bogiem. „Uwagi wstępne” (Anotaciones) do nich, kreślą reguły dialogu rekolekcjonisty i rekolektanta. Zasadą kluczową jest tzw. praesupponendum, założenie wstępne: Trzeba z góry założyć, że każdy dobry chrześcijanin winien być bardziej skory do ocalenia wypowiedzi bliźniego, niż do jej potępienia. A jeśli nie może jej ocalić, niech spyta go jak tamten ją rozumie; a jeśli on rozumie ją źle, niech go poprawi z miłością; a jeśli to nie wystarcza, niech szuka wszelkich stosownych środków do tego, aby tamten dobrze ją rozumiawszy mógł ocalić siebie (Ćwiczenia, 22).

Według Konstytucji, próbą nowicjuszy jest m.in. prywatne (indywidualne) nauczanie katechizmu (Konstytucje 69). Jezuici w formacji mają mieć zaufanego człowieka do duchowych rozmów (Konstytucje 263). Słynne dysputy, jako ćwiczenia posiadanej wiedzy (dzisiejsze „debaty oxfordzkie”), doskonaliły przedkładanie argumentów oraz rozumienie argumentów innych (Konstytucje 378). Do misji apostolskiej zakonu (Konstytucje cz. VII), Ignacy każe dobierać ludzi zdolnych do obcowania z innymi, zwłaszcza tam, gdzie potrzeba wybitnych osobowości (Konstytucje 624). Rozmowa duchowa i dialog mają utrzymywać jedność zakonu (Konstytucje 661 n.). Pamiętajmy, że Konstytucje, jako normy prawne zakonu, powstawały gdy reformacja dyktowała styl konfrontacyjny w teologii, a Kościół skupiał się na przeciwdziałaniu skrajnym zagrożeniom integralności wiary. Św. Ignacy umarł rok po ustaleniu przez pokój augsburski (1555) zasady cuius regio eius religio. Wojny z religią na sztandarach trwały dalej. Lecz wbrew kontekstowi historii nie „walka z kimś” ale „rozmowa o” jawi się jako kluczowy punkt misji Towarzystwa.

Czarna legenda i stereotyp ślepego posłuszeństwa

Silnie utrwalone stereotypy o jezuitach to swoista cena za osiągnięcia zakonu. Praźródłami dawnych i współczesnych stereotypów są dwa paszkwile. Pierwszy to Monita secreta Societatis Jesus (Poufne rady jezuitów), wydane w Krakowie w 1615 r., powielane w całej Europie. Miał je rzekomo sporządzić Klaudiusz Acquaviva (piąty przełożony generalny). „Rady” miały pomóc jezuitom zdobyć władzę nad światem, uczyły jak wkraść się w łaski królów, możnych i hierarchii, jak omotać ich siecią intryg i uzależniać. Do końca XVII w. naliczono 22. edycje Monitów. Autor fałszywki, Hieronim Zahorowski, mścił się za usunięcie z zakonu i tak doskonale podrobił styl Acquavivy, że długo uważano Monita za autentyk. Nawet po ujawnieniu autora, gdy on sam przyznał się do fałszerstwa, nie uwierzono wyjaśnieniom. W Europie broszura dla antyjezuitów była i jest tym, czym dla antysemitów „protokoły Mędrców Syjonu”. Drugi paszkwil, to Prowincjałki (Lettres Provinciales) B. Pascala, publikowane od stycznia 1656 do marca 1657, jako listy paryżanina do przyjaciela spoza stolicy (Listy napisane przez Ludwika de Montalte do przyjaciela-mieszkańca prowincji i do WW.OO. Jezuitów w sprawie nauki o moralności i polityki tych Ojców). Pascal utrwalił efekt popularnych Monitów. „Skutek medialny”, w splocie innych czynników spowodował kasatę Towarzystwa Jezusowego przez Klemensa XIV w 1773 r. Ustroje totalitarne, widząc w jezuitach swych największych wrogów, miały skąd czerpać swą propagandę.

Posłuszeństwo wcale nie ślepe

 

Nośnym stereotypem o jezuitach jest „żelazna dyscyplina” w „ślepym posłuszeństwie”. Pasuje to do rycerskiej przeszłości Założyciela i schematu „zakonu powołanego dla kontrreformacji”. Jednak lektura Konstytucji Towarzystwa zadziwia „relatywizowaniem” swych norm sugestiami, by ich aplikacja uwzględniała okoliczności, miejsca, czasy i cechy ludzi. Światło w tej ważnej kwestii rzuca ważne świadectwo o Ignacym Loyoli, spisane w ostatnich miesiącach życia, w r. 1555 t.j. Memoriale, czyli Diariusz o Św. Ignacym Loyoli, autorstwa o. Gonsalvesa da Cámara, odpowiedzialnego za sprawy materialne domu, w którym razem mieszkali. Okazuje się, iż - przy faktycznym akcentowaniu posłuszeństwa w duchowości jezuitów - nie ma mowy o „posłuszeństwie ślepym” czy „wojskowym”. Autor notuje, że św. Ignacy nie miał zwyczaju wydawać rozkazu jeśli tylko widział inne środki rządzenia. Pewnego przełożonego uczył: Nie kłopocz się załatwieniem poszczególnych spraw i nie mieszaj się do nich, lecz raczej, podobnie jak główny motor, wprawiaj w ruch poszczególne mniejsze motory… W niepowodzeniu bowiem, mniejsza szkoda powstanie z błędu podwładnego niż z uchybienia przełożonego. Ma on korygować błędy podwładnych, zaś fatalnie byłoby gdyby to oni poprawiali jego.

Współczesność zweryfikowała ignacjańskie normy rządzenia zakonem. Jeden z ostatnich przełożonych generalnych, dla optymalizacji zarządzania, zlecił renomowanej firmie audyt Kurii Generalnej jezuitów. Ta zaś orzekła, że… audyt był zbędny, gdyż nowoczesnych zasad zarządzania mogłyby się tu uczyć najlepsze korporacje. A badano funkcjonalność reguł określonych niemal 500 lat temu!

Ignacjański jubileusz przypomina wiele charyzmatycznych, genialnych rozwiązań św. Ignacego Loyoli, do których dochodził metodą rozeznawania poznaną w przełomie życia.. Jeśli dzisiaj tak wiele mówimy o wielorakim kryzysie, nie od rzeczy byłoby sięgać do mądrości „mistrza zarządzania kryzysami”. Jezuici chcą tu widzieć drogę własnego nawrócenia.

 

Grzegorz Dobroczyński SJ

 

 Przewodnik Katolicki nr 30, 25 lipca 2021

https://www.przewodnik-katolicki.pl/Archiwum/2021/Przewodnik-Katolicki-30-2021/Wiara-i-Kosciol/Ignacjanskie-zarzadzanie-kryzysami

© 2016-2021 Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa i Matki Bożej Pocieszenia. Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej
ul. Szewska 18, 61-760 Poznań, tel. 61 852 50 76 poznan@jezuici.pl
Złotówkowe (PLN): 35 1140 2017 0000 4502 1306 8683
Euro (): 88 1140 2004 0000 3912 0586 1986
USA Dolarowe ($): 86 1140 2004 0000 3012 0586 1978
Wykonanie: Solmedia.pl